პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)
ლევილის ქართულ-ფრანგული მემორიალურო მუზეუმი
საქართველოს თავისი კულტურის კერები ისტორიულად უცხ­ო­ეთის არაერთ ქვეყანაში ჰქონია (ჯვრის, ათონის, პეტრიწონის მო­ნას­ტრები და სხვ.), მაგრამ ისინი უმთავრესად სასულიერო და სამ­წიგ­ნობრო ცენტრებს წარმოადგენდნენ. მათგან განსხვავებით, საფ­­რანგეთის ილ-დე-ფრანსის რეგიონში არსებული ლევილის მამული ქართული ემიგრაციის პოლიტიკური ცხოვრების ცენტრი იყო XX საუკუნის 20-50-იან წლებში. ლევილი ქართული პოლიტიკური და კულტურული ემიგ­რა­ციის სიმბოლოა. პარიზთან ახლომდებარე ამ მომცრო სოფლის სა­ხე­ლი ქართულ ცნობიერებაში საუკუნეზე ოდნავ მეტი ხნის წინ დამ­კვიდრდა. საბჭოთა რუსეთის სამხედრო აგრესიის შედეგად და­მ­ხობილმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ემიგრი­რე­ბულმა მთავრობამ, 1922 წელს, სახელმწიფო სახსრებით, ამ და­სახ­ლებაში ორსართულიანი შატო და 5 ჰექტრამდე მამული შეიძინა. შატოში ბინა მთავრობისა და დამფუძნებელი კრების პრეზიდიუმის წევრებმა დაიდეს. მამული ლტოლვილი ქართველების თავშესაფ­რა­დაც იყო გათვალისწინებული. ქართველი ემიგრანტებისათვის ლევილი „მცირე საქართველოდ“ იქცა, სადაც დამოუკიდებლობის სულისკვეთება ღვიოდა და შინ დაბრუნების იმედი ცოცხლობდა. ეს პატარა ქართული კერა, მის მფლობელთა ანდერძის თანახ­მად, უნდა გადასცემოდა საქართველოს, როდესაც ის დამოუკიდე­ბე­ლი გახდებოდა. ასეც მოხდა. ხანგრძლივი მოლაპარაკების შემ­დეგ საქართველოს სახელმწიფოს წარმომადგენლებსა და ქართველ ემიგრანტთა იმ ოჯახებს შორის, რომლებიც პასუხისმგებელნი იყ­ვნენ ლევილის მამულზე, 2016 წელს ლევილის ქართული კერა სა­ქართველოს საკუთრება გახდა. ლევილის მამულს ამ დროიდან სა­ქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო, ხოლო 2021 წლიდან კი საქართველოს კულტურის სამინისტროს განაგებს. ლევილის მამულის ბაზაზე დაარსდა ქართულ-ფრანგული მე­მო­რიალური მუზეუმი, რომელიც საქართველოს ეროვნული მუ­ზე­უმის დაქვემდებარებაში შევიდა. მემორიალური მუზეუმი ლე­ვილ­ში შექმნილი ქართული კულტურული და საგანმანათლებ­ლო ცენ­ტრის უმნიშვნელოვანესი ნაწილი იქნება. მუზეუმში მუდ­მივი ექ­ს­პო­ზიციის გარდა იარსებებს ერთი დამატებითი დარბაზიც დრო­­ებ­ი­თი გამოფენებისათვის. მამულში მოეწყობა ასევე, ბიბლი­ოთეკა, საკონფერენციო დარბაზი, მედიათეკა და ქართული კუთხე – ქარ­თუ­ლი ოდა. ქართული ღვინის პოპულარიზაციისთვის დაირ­გ­ვება ვენახი და აშენდება მარანიც. მემორიალური მუზეუმის კონცეფციის შესამუშავებლად, კულ­­ტურის სამინისტრომ ქართველი სპეციალისტებისა და ემიგ­რაციის წარ­მომადგენლების შემადგენლობით სამუშაო ჯგუფი ჩამო­აყა­ლიბა. ჯგუფის წევრები არიან: ქრისტინე ფაღავა-ბულე – ნოე ჟორ­დანიას სახელობის ინსტიტუტის ვიცე-პრეზიდენტი, ნოე ჟორდა­ნიას შვილიშვილი; ტიერი ბერიშვილი – ქართველ ხალხთან მეგობ­რო­ბის ასოციაციის „გაუმარჯოს საქართველოს“ (საფრანგეთი) პრე­ზი­დენტი; სტივენ ჯონსი – ისტორიკოსი, საქართველოს ახალი და თანამედროვე ისტორიის მკვლევარი (აშშ); შორენა ციცაგი – სა­ქარ­თველოს კულტურის სამინისტროს საერთაშორისო ურთიერ­თო­ბის სამმართველოს უფროსი; ნინო კალანდაძე – საქართველოს ეროვ­ნუ­ლი მუზეუმის რესტავრაცია-კონსერვაციის კვლევითი ინს­ტი­ტუ­ტის ხელმძღვანელი; ლევან თაქთაქიშვილი – საქართველოს პარლა­მენ­ტის ეროვნული ბიბლიოთეკის დირექტორის მოადგილე; ირაკ­ლი იაკობაშვილი – საქართველოს პარლამენტის არქივის ხელ­მ­ძღ­ვა­ნელი; ოთარ ჯანელიძე – საქართველოს ეროვნული მუზეუმის უფ­­როსი მეცნიერ-თანამშრომელი; ზურაბ გაიპარაშვილი – ივანე ჯა­ვახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტე­ტის ბიბლიოთეკის ხელმძღვანელი; დიმიტრი სილაქაძე – საქარ­თველოს ეროვნული არქივის სამეცნიერო განყოფილების სპეცი­ალისტი. ჯგუფმა უკვე მოამზადა კონცეფციის სამუშაო ვერსია და შეკ­რიბა გამოფენისათვის საჭირო მემორიალური ნივთები, არტეფაქ­ტე­ბი, საარქივო დოკუმენტები, პერიოდული პრესის მონაცემები, ფოტო, ფონო და აუდიო ვიზუალური მასალები. კონცეფციის თანახმად, მუზეუმის მუდმივმოქმედი საექსპო­ზი­ციო სივრცე სამ ნაწილად გაიყოფა და გააცოცხლებს ქართული ემიგრაციის საქმიანობას პოლიტიკურ თუ კულტურულ ასპარეზზე: პირველი ნაწილი მოკლედ და კომპაქტურად მოგვითხრობს საქარ­თვე­ლოს ისტორიას უძველესი დროიდან დღემდე, წარმოაჩენს ქარ­თველი ერის თავისუფლებისათვის ბრძოლის ისტორიას 1801 წლი­დან სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენამდე და შემ­დგომ პერიოდში; მეორე (ძირითადი) ნაწილი საქართველოს დემოკ­რა­ტი­ული რესპუბლიკის შექმნისა და მისი არსებობის სამწლიან მო­ნაკვეთში მიმდინარე პოლიტიკურ, სოციალურ და კულტურულ ცხოვრებას დაეთმობა; ხოლო მესამე ნაწილში აისახება ქართული ემიგრაციის თავგადასავალი, მის ძალისხმევა საქართველოს თავი­სუფ­ლებისათვის და ემიგრაციის პოლიტიკური და კულტურული ცხოვრების დინამიკა 1921 წლიდან 50-იანი წლების შუა ხანებამდე. მუზეუმისათვის განკუთვნილი შატოს პირველ და მეორე სარ­თულზე შერჩეულია 10 პირობითი დარბაზი (სინამდვილეში, – ოთა­ხები და დერეფანი), ხოლო ექსპოზიცია ასეთი ქრონოლოგი­ური და თემატური პრინციპითაა დაყოფილია: პირველი დარბაზი: საქართველოს ისტორიას უძველესი დრო­ი­დან დღემდე; საქართველოს ისტორიის მოკლე მიმოხილვა რუსულ ოკუპაციამდე და ოკუპაციის პირობებში; მეორე დარბაზი: 1917 წლის რევოლუციიდან 1918 წლის 26 მაისამდე; მესამე დარბაზი: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბ­ლიკის ხელისუფლება; მეოთხე დარბაზი: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბ­ლი­კის შექმნა და სახემწიფოებრივი აღმშენებლობა; მეხუთე დარბაზი: საბჭოთა რუსეთის შემოჭრა საქართვე­ლოში და საქართველოს ოკუპაცია და ფაქტობრივი ანექსია რუსე­თის მიერ; მეექვსე დარბაზი: ანტისაოკუპაციო, ანტისაბჭოთა განმანთა­ვი­სუფ­ლებელი, წინააღმდეგობის მოძრაობის ორგანიზება საქართ­ვე­ლოსა და საზღვრაგარეთ; მეშვიდე დარბაზი: საფრანგეთში ქართული სათვისტომოს ის­ტორია; მერვე დარბაზი: ნოე ჟორდანიას კაბინეტი; მეცხრე დარბაზე: ლევილის შატო; მეათე დარბაზი: ლევილის წარსული და დღევანდელობა. უკვე დასრულდა ლევილის მამულის გალავნის ისტორიული ნაწილის რესტავრაცია-კონსერვაცია და „გუშაგის სახლის“ სარეაბი­ლი­ტაციო სამუშაოები, ექსპოზიციის მოსაწყობად მომზადებულია შატოს საგამოფენო სივრცე, გრძელდება პარკის აღდგენა. ლევილის მუზეუმი 2026 წლის სექტემბრისათვის უნდა გაიხსნას.
Copyright (c) 2026 პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)
1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტი საქართველოს მუზეუმებში
1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობისაქტი საქართველოსმუზეუმებშიმხოლოდისტორიულიდოკუმენტიარარის; ისქვეყ­ნისსუვერენიტეტისადაევროპულიიდენტობისმთავარისიმბო­ლოცაა. მისიგამოფენის კონტექსტიხაზსუსვამსწყვეტასკოლონი­ალიზ­მის პერიოდთანდაკავშირსთანამედროვექართულდემოკ­რა­ტი­ასთან. უმთავრესი ადგილები, სადაც წარმოდგენილია საქართველოს 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტი არის: 1. საქართველოსეროვნულიარქივი (საგამოფენოპავილიონი) ესარისადგილი, სადაცდამოუკიდებლობისაქტის დე­და­ნი ინახება. დედანიიშვიათადგამოდისმუდმივექსპოზიციაზე (ქა­ღალდისადამელნისდაზიანებისრისკი). თუმცა, დამოუკიდებ­ლობის დღეს (26 მაისი) არქივიაწყობსსპეციალურჩვენებებს. დო­კუმენტიწარმოდგენილიაიმეპოქისსხვამასალებთანერთად: პირ­ველირესპუბლიკისდროშა, გერბიდადამფუძნებელიკრებისწევ­რებისფოტოები. 2. საქართველოსეროვნულიმუზეუმი (სიმონჯანაშიასსახე­ლობის) მუზეუმისზედასართულზეგანთავსებულია „საბჭოთაოკუ­პა­ციისმუზეუმი“, სადაცწარმოდგენილიადამოუკიდებლობისაქტი. ექსპოზიციააჩვენებსკონტ­რასტს 1918-1921 წლებისდემოკრა­ტიულაღმავლობასადა 1921 წლისბოლშევიკუროკუპაციასშორის. დამოუკიდებლობის აქტის ასლი განათებულიადამასთან ერთად გამოფენილიაიმპერიოდისპოლიტიკურიმოღვაწეების (ნოეჟორ­დანია, აკაკიჩხენკელიდასხვ.) მემორიალურინივთები. აქტზეხელმოწერილიაიმდროისთითქმისმთელიპოლი­ტიკურიელიტა, რაცხაზსუსვამსეროვნულკონსენსუსს. ესმნიშ­ვნელოვანიადემოკრატიისკონტექსტში. აღსანიშნავია, რომ 1919 წლის 12 მარტს საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრებმა ხელახლა მოაწერეს ხელი დამოუკიდებლობის აქტს. მუზეუმებიდამოუკიდებლობისაქტსწარმოაჩენენარარო­გორცშემთხვევითმოვლენას, არამედროგორცპროგრესუ­ლობისსიმბოლოს - 1918 წელსსაქართველომაღიარაქალთასაარ­ჩევნოუფ­ლება, რელიგიურიდაეთნიკურიუმცირესობებისთა­ნას­წო­რობადა ა. შ. ასევე ხაზი ესმის სამართლებრივმემკვიდრეობას: 1991 წლის 9 აპრილისდამოუკიდებლობისაღდგენისაქტისწორედ 1918 წლისდოკუმენტსეფუძნება, რაცმუზეუმებშიხშირადპარალე­ლურიექსპოზიციებითარისნაჩვენები. მუზეუმებშიამდოკუმენტისნახვისასრჩებაშთაბეჭდილება, რომსაქართველო 1918 წელსიყო სრულფასოვანიევროპულიდე­მოკრატია, რომლისგანვითარებაცრუსულმაოკუპაციამძალისმი­ერადშეაჩერა. როგორშეიძლებაგაუმჯობესდეს 1918 წლისდამოუკიდებ­ლობისაქტისწარმოჩენამუზეუმებში? 1918 წლის 26 მაისისდამოუკიდებლობისაქტისწარმოჩენამხო­ლოდდოკუმენტისჩვენებაარუნდაიყოს, მანდამთვალი­ერებელსიმეპოქისემოციურიდაინტელექტუალურიმუხტიუნდა გადასცეს. თანამედროვეტექნოლოგიებისადაახალიისტორიულიკვლევებისგათვალისწინებით, რამდენიმემიმართულებითშეიძ­ლებაექსპოზიციებისგაუმჯობესება: 1. ინტერაქტიულიდამულტიმედიურითხრობა - მხოლოდშუშისმიღმამდებარექაღალდიბევრისთვის „მშრა­ლია“. საჭიროადოკუმენტისგაცოცხლება, მაგალითად ხელმომ­წერთაბიოგრაფი­ებით. აქტის ხელმომწერია 88 ადამიანი, (აქედან ერთი ხელმოწერის გარჩევა ვერ ხერხდება) მუზეუმშიშეიძლებაიყოსციფრულიპანელი, სადაცნებისმიერხელმოწერაზედაჭერითგაიხსნებაამადამიანისისტორია -ვინიყო, რაბედიეწიაოკუპაციისშემდეგ (ბევრიმათგანიდახვრიტესანემიგრაციაშიგარდაიცვალა). შესაძლებელია ამ დიდი მოვლენის აუდიო-ვიზუალურირე­კონსტრუქციაც: სპეციალურიყურსასმენებითდამთვალიერე­ბელს უნდაშეეძლოსმოისმინოსაქტისკითხვისადაიმპერიოდისოვა­ციებისხმა (რეკონსტრუირებულიანსაარქივოჩანაწერები). <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: 0cm; text-align: justify; text-justify: inter-ideogr
მუზეუმი როგორც საგანმანათლებლო სივრცე (ქართული სინამდვილე)
საკვლევი თემა ეხება თანამედროვე ეტაპზე მუზეუმის აღქმას, თუ როგორაა გაცნობიერებული მუზეუმების როლი კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებაში, მისი გავლენა საზოგადოებაში სო­ციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებსა და განათლებაზე.
ეროვნული იდენტობის რეპრეზენტაცია მუზეუმების ექსპონატებში: სიღნაღის მუნიციპალიტეტის მუზეუმების ანალიზი
კვლევა ეხება სიღნაღის მუნიციპალიტეტის მუზეუმების ანალიზს, რომლის ფარგლებშიც 2025 წელს სიღნაღის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში, ფორე მოსულიშვილის სახლ-მუზეუმში, იროდიონ ევდოშვილის სახლ-მუზეუმსა და ილო მოსეშვილის სახლ-მუზეუმში შევისწავლე ეროვნული იდენტობის ასახვა საქართველოს ოკუპაციის (1921) და დამოუკიდებლობის მო­პოვების პოლიტიკური მოვლენების რეპრეზენტაციის საფუძველ­ზე. კონცეპტუალურ ჩარჩოდ შეირჩა იან ასმანის თეორია კულტუ­რული მეხსიერების შესახებ. კვლევის მეთოდოლოგია მოიცავს ვი­ზუალურ და სივრცით ანალიზს და ეყრდნობა, როგორც ექსპო­ნატების ვიზუალური გამოსახულებების შესწავლას, ისე სივრცითი თემატური განყოფილებების ანალიზს.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა აჭარის ხარიტონ ახვლედიანის სახელობის მუზეუმში
აჭარის ხარიტონ ახვლედიანის სახელობის მუზეუმი ბათუმ­ში დაარსდა 1908 წელს როგორც სასკოლო მუზეუმი, 1939 წლიდან კი ეწევა სამეცნიერო-კვლევით მუშაობას. მუზეუმში დაცულია 180 000-მდე ექსპონატი. აღსანიშნავია, რომ მუზეუმს დიდი სივრცე არ უკავია და აქედან გამომდინარე რთულია, სრულყოფილად წარ­მო­ჩინდეს და სრულად გამოიფინოს რომელიმე კონკრეტულ ეპოქასა თუ მოვლენასთან დაკავშირებული ექსპოზიცია. ამის მიუხედავად, მუზეუმი დამთვალიერებელს დამოუკიდებლობის გამოცხადების და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შესახებ მნიშვნე­ლოვან მასალებს აცნობს. საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასთან დაკავშირე­ბულ მასალებს (სხვასთან ერთად) მუზეუმში ერთი ოთახი უკავია. განსაკუთრებული ყურდღებაა გამახვილებული აჭარის საქართვე­ლოს­თან დაბრუნების საკითხზე და ამ თემასთან დაკავშირებული როგორც სამხედრო, ისე პოლიტიკურ პირების პორტრეტები და მოვ­ლენათა აღწერაა მოცემული. მუზეუმში განთავსებულია საქარ­თველოს დამფუძნებელი კრების მიერ ხელმოწერილი დამოუკი­დებ­ლობის აქტი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დრო­შა, პირველი რესპუბლიკის კონსტიტუციის პროექტი, დემოკ­რა­ტიული რესპუბლიკის პოლიტიკურ, სამხედრო და სასულიერო ხელმძღვანელთა სურათები, კანონთა და მთავრობის განკარგულე­ბათა კრებულები, დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის პერი­ოდში გამომავალი გაზეთების სხავადასხვა ნომერი და სხვა, პირ­ველ რესპუბლიკასთან დაკავშირებული მასალები. აღსანიშნავია, რომ მუზეუმში გამოფენილია ე. ეფრემოვის მი­ერ შესრულებული ნახატი სახელწოდებით „მენშევიკების გაქცევა ბა­თუმიდან“. საბჭოთა პროპაგანდისტული სურათი როგორც მუზე­უმის ოფიციალურ ვებ-გვერდზეა აღნიშნული, შესრულებულია 1940 წელს, მუზეუმისვე დაკვეთით. იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს პირველი რესპუბლიკის ხელისუფლებამ 1921 წლის 18 მარტის დამფუძნებელი კრების უკანასკნელი სხდომის შემდეგ ქვეყანა სწორედ ბათუმიდან გემით დატოვა, საბჭოთა რეჟიმის პი­რობებში დაკვეთილი ნახატის აჭარის მუზეუმში გამოფენა და მი­ზა­ნი გასაგებია - „მენშევიკები გაიქცნენ და მოსახლეობა მიატოვეს“. მუზეუმში მცირე ექსპოზიცია ეთმობა ბათუმში ინგლისელთა ოკუპაციის პერიოდს. საოკუპაციო რეჟიმის ხელმძღვანელის ბრძა­ნებებთან ერთად მუზეუმი დამთვალიერებელს ინგლისელი ჯა­რის­კა­ცების სურათებსაც სთავაზობს. მუზეუმში ყურადღებას ამახვილებს 1921 წლის თებერვალ-მარტის მოვლენებზე და ბათუმიდან ოსმალების განდევნაზე. გი­ორგი მაზნიაშვილის სურათთან ერთად მოცემულია ბათუმის ოს­მალ­თაგან გათავისუფლების ბრძოლაში მეომართა საფლავებიდან ამოღებული ნივთები. მუზეუმი დამთვალიერებელს ასევე წარუდგენს დემოკრა­ტი­ული რესპუბლიკის ეკონომიკური მდგომარეობის დამახასიათებელ მასალებს. მათ შორის ფულის ნიშნებს, ბათუმში გამოცემულ მარ­კებს. აღსანიშნავია, რომ ვებ-გვერდზე „აჭარის მუზეუმები“, ცალკე გვერდი ეთმობა ხარიტონ ახვლედიანის სახელობის მუზეუმს, რო­მელიც კოლექციების მცირე აღწერას, ვირტუალურ ტურს, ღონის­ძებებს და სხვა მნიშვნელოვან ინფორმაციას აერთიანებს მუზეუმის შესახებ. თუმცა გვერდზე გამოქვეყნებული ინფორმაცია ზოგ შემ­თხ­ვევაში უზუსტობებს შეიცავს. მაგ. კოლექციის აღწერაში, რომე­ლიც 1921 წლის თებერვალ-მარტის ომს ეხება, ვებ-გვერდზე აღნიშ­ნულია, რომ მუზეუმში გამოფენილია 1921 წლის ივნისის საქართ­ვე­ლოს კონსტიტუციის პროექტი. მნიშვნელოვანია მექანიკური უზ­უს­ტობის გამოსწორება - კონსტიტუციის პროექტი 1920 წლის ივ­ნის­ში გამოქვეყნდა. ამავე გვერდზე აღნიშნულია, რომ „1921 წლის თებერვალ-მარტში საბჭოთა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს ანექსია“ - უმჯობესი იქნება ინფორმაცია ჩასწორდეს და მიეთითოს, „ფაქტობრივი ანექსია“ ან „ოკუპაცია“. შესაძლებელია იმის თქმა რომ ფართის სიმცირის მიუხედა­ვად, მუზეუმში გამოფენილი მასალები გარკვეულწილად მაინც უქ­მ­ნის დამთვალიერებელს წარმოდგენას საქართველოს დემოკრატი­ულ რესპუბლიკაზე. რასაკვირველია, უმჯობესი იქნება თუ მუზე­უმს დიდი სივრცე დაეთმობა და უფრო მეტი მასალა იქნება ხელმი­საწვდომი მნახველისთათვის, ეს უკვე წარმოდგენილ მასალებს შეავსებს და გაამრავალფეროვნებს.
დამოუკიდებლობის გამოცხადების ასახვა მეხსიერების ადგილებში: ქვემო ქართლში არსებული მუზეუმების მაგალითი
საკვლევი თემა მოიცავს საქართველოს დამოუკიდებლობის გა­მოცხადების (1918 წლის 26 მაისი) და დამოუკიდებლობის აღ­დგენის (1991 წლის 9 აპრილი) ისტორიული მოვლენების რეპრე­ზენ­ტაციას ქვემო ქართლის მუნიციპალიტეტებში (ქ. რუსთავი, თეთ­რიწყარო, ბოლნისი, გარდაბანი, წალკა, მარნეული, დმანისი) მდე­ბარე მუზეუმების მაგალითზე. მუზეუმი განიხილება როგორც ინსტიტუციური სივრცე, სადაც კოლექტიური მეხსიერება ფორმირ­დება, კონსოლიდირდება და თაობებს შორის გადაიცემა. წინამდე­ბარე საკვლევი თემის ფარგლებში შესწავლილ იქნა - რუსთავის ის­ტორიული მუზეუმის, თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზე­უმისა და გარდაბნის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის საექსპოზი­ციო პოლიტიკა დამოუკიდებლობის გამოცხადების ასახვის კონ­ტექ­სტში. კვლევაში განიხილება მუზეუმის საექსპოზიციო პოლიტიკა, საგანმანათლებლო და კულტურული პროგრამები, ასევე ექსპონა­ტე­ბის შერჩევისა და კურატორული ინტერპრეტაციის პრინციპები, რაც ქმნის ისტორიული ნარატივის კონტურებს და განსაზღვრავს მისი ლოკალიზაციის ფორმებს. კვლევაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობა ადგილობრივი საზოგადოების ჩართულობას და მათი და­მო­კიდებულებების ანალიზს მუზეუმში წარმოდგენილი ისტორი­ული ნარატივის მიმართ.
ეროვნული პათოსიდან ბელადის კულტამდე: ილო მოსაშვილის სახლ-მუზეუმის მაგალითი
ნაშრომის სათაურიდან ჩანს, რომ კვლევის მთავარი ინტერესი ილო მოსაშვილის შემოქმედებაში ორი ძირითადი ელემენტის - ნამდვილი ეროვნული/პატრიოტული თვითშეგნებისა და ბელა­დის/საბჭოთა იდეოლოგიისადმი ლოიალობის დაპირისპირებაა. ეს იდეა დასტურდება როგორც ილო მოსაშვილის პოლიტიკური ტრან­სფორმაციით, ასევე კონკრეტული ლექსების, სახალხო საქმი­ანობისა და სახლ-მუზეუმში დაცული მასალების ანალიზით.
მეხსიერების პოლიტიკა და ეროვნული დამოუკიდებლობის საკითხი: მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმის მაგალითი
ეროვნული თავისუფლებისთვის ბრძოლის იდეა საქართვე­ლოს ისტორიის განუყოფელი ნაწილია. ზოგიერთ ქართველ საზო­გადო მოღვაწეთა ცხოვრების ისტორია აქტიურად უკავშირდება ქვეყ­ნის დამოუკიდებლობის იდეას, რაც ხშირად, მეხსიერების პო­ლი­ტიკის ნაწილი ხდება. ეროვნული დამოუკიდებლობის გამძაფ­რე­ბული სურვილი საქართველოში განსაკუთრებით გამოიკვეთა საბ­ჭოთა სამოცდაათ წლიანი მმართველობის პერიოდში. სწორედ, მე-20 საუკუნეს უკავშირდება ცნობილი ქართველი ეროვნული გმი­რის, დისიდენტის, მუსიკოსის, საზოგადო მოღვაწისა და ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერის მერაბ კოსტავას მოღვაწეობა. მთელი მისი ცხოვრების განვლილი წლები ეროვნული თავისუფლების იდეისთვის ბრძოლის საუკეთესო ნიმუშია. მერაბ კოსტავასთვის პიროვნების თავისუფლება - ერის თავისუფლების­გან მოუწყვეტლივ განიხილებოდა. საქართველოს დამოუკიდებლო­ბი­სათ­ვის მებრძოლი მერაბ კოსტავა ხშირად იყო რეპრესირებული, დაპატიმრებული, რაც ქართველი საზოგადოებისთვის საერთო ეროვ­ნული ცნობიერების განვითარებისთვის მნიშნელოვან მოვლ­ენად იქცა. ეროვნული თავისუფლების კონტექსტში მეხსიერების პოლი­ტიკა, დღევანდელ საქართველოში, კვლავ მნიშვნელოვან როლს თა­მაშობს, განსაკუთრებით დამოუკიდებლობის ნარატივის კონსტრუ­ირების პროცესში, შესაბამისად, წარმოდგენილი თემა საკვლევად აქტუალურია. მუზეუმების როლი როგორც „მეხსიერების ადგი­ლები“ თანამედროვე მეხსიერების პოლიტიკის კვლევებში ფართოდ განიხილება ინტერდისციპლინარული კუთხით, თუმცა ქართულ კონტექსტში ჯერ კიდევ ნაკლებად არის შესწავლილი. ნაშრომის თე­ორიულ ჩარჩოს წარმოადგენს მეხსიერების პოლიტიკის ცნობი­ლი თეორეტიკოსის პიერ ნორას „lieux de mémoire“ (მეხსიერების ადგილი) კონცეფცია. იგი მრავალტომიან ნაშრომში („Les Lieux de mémoire“) მუზეუმს განიხილავს როგორც მეხსიერების ადგილსა და „კრისტალიზაციის წერტილს“, სადაც ისტორია და მეხსიერება ერთ­მანეთს ხვდება (Nora, 1997). ხოლო თეორიულად იგი მუზეუმის როლს ამტკიცებს სტატიაში სახელწოდებით - „მეხსიერებასა და ისტორიას შორის“ (Nora, 1989). შესაბამისად, კვლევის სიახლე მდგო­მარეობს იმაში, რომ ფართო თეორიულ საფუძლეზე დაყრ­დნობით, მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი პირველად განიხილება არა მხოლოდ როგორც კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი, არამედ როგორც მეხსიერების პოლიტიკის ინსტრუმენტი, რომელიც ქმნის ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეას. თავდაპირველად, მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ-მუ­ზეუმი, თბილისში, 1991 წელს დაარსდა, საქართველოს პირველი პრე­ზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას ინიციატივით. რამდენიმე­წლი­ანი რესტავრაციის შემდეგ, 2025 წლის ოქტომბერში, მერაბ კოს­ტავას სახლ-მუზეუმი განახლებული იერსახით გაიხსნა. დღესდღე­ობით, მუზეუმში დაცულია მერაბ კოსტავას პირადი ნივთები, მე­მორიალური ავეჯი, ბიბლიოთეკა, ხელნაწერები, ნოტებისა და მუ­სიკალური ფირფიტების კოლექცია, მე-20 საუკუნის II ნახევრის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ფოტო და დოკუმენ­ტური მასალა, პირადი წერილები, მისი თაოსნობით გამოცემული არალეგალური ჟურნალ-გაზეთები და სხვა (tbilisimuseumsunion.ge, 2025). წინამდებარე მოხსენება აანალიზებს მეხსიერების პოლიტი­კისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის საკითხს მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმის მაგალითზე. კვლევის მიზანია გაანალიზოს, რო­გორ იქცევა მუზეუმი მეხსიერების ადგილად („lieu de mémoire“) და როგორ წარმოჩინდება ეროვნული დამოუკიდებლობის ნარატივი მისი ექსპოზიციის, პირადი ნივთების, ხელნაწერებისა და სიმბო­ლური ელემენტების საშუალებით. მოხსნებაში მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი განიხილება როგორც კონკრეტული შემთხვევა, რო­მელიც ასახავს უფრო ფართო სოციალურ და პოლიტიკურ პროცე­სებს: ეროვნული მოძრაობის ისტორიის, დისიდენტობისა და დამო­უკიდებლობის იდეას კულტურულ სივრცეში. კვლევის მიზნები­დან გამომდინარე, საკვლევი ამოცანებია - 1) მუზეუმში დაცული ნივთებისთვის ეროვნული თავისუფლების იდეის განსაზღვრა; 2) მუზეუმში მერაბ კოსტავას პიროვნების წარმოჩენის იდენტიფიცი­რება სიტყვიერად (გიდის მიერ) და ვიზუალურად (ნივთების გან­ლა­გებით და მნიშნელობით). საკვლევი კითხვებია: როგორ ახერ­ხებს მუზეუმი, როგორც ინსტიტუცია, ეროვნული დამოუკიდებ­ლობის ნარატივის მატერიალიზაციას და ამავდროულად, კოლექ­ტი­ური მეხსიერების ფორმირებას? როგორ იქცევა პირადი ნივთები, ხელნაწერები და სიმბოლური ელემენტები „ეროვნული მეხსიერე­ბის“ მატარებლებად? მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ-მუზეუმის მაგალითზე ეროვნული თავისუფლების იდეის სიღრმისეული ანალიზისთვის ნაშ­რომი დაეფუძნა თვისებრივი კვლევის მეთოდებს. შემთხვევის შესწავლამ (Case Study) საშუალება მომცა მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი განმეხილა, როგორც კონკრეტული მაგალითი, რომელიც ასახავს ფართო სოციალურ და პოლიტიკურ პროცესებს ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეის გარშემო. დისკურსული ანა­ლიზი მიმართულია მუზეუმის ტექსტების, წარწერებისა და გიდის ინტერპრეტაციების შესწავლაზე, რითიც გამოიკვეთა, რა სიტყვე­ბით და ნარატივებით წარმოჩინდება კოსტავას როლი. ვიზუალური ანალიზის საშუალებით შეფასდა ექსპოზიციის სტრუქტურა, ნივთე­ბის განლაგება და ვიზუალური ეფექტები, ხოლო სემიოტიკური ანალიზით სიმბოლური ელემენტების მნიშვნელობის გააზრება, მა­გალითად, ხელნაწერების, მუსიკალური ინსტრუმენტების ან ფო­ტო­ების, როგორც ეროვნული დამოუკიდებლობის სიმბოლოების. კვლევის შედეგად, მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი წარმო­ჩინდა როგორც მეხსიერების პოლიტიკის ინსტრუმენტი, რომელიც ქმნის კოლექტიურ მეხსიერებას და ამყარებს ეროვნული დამოუკი­დებლობის იდეას. მუზეუმის ნარატივი გმირის, დისიდენტის და ეროვნული მოძრაობის ლიდერის ხატს აყალიბებს არა მხოლოდ დოკუმენტებითა და პირადი ნივთების საშუალებით, არამედ იმ სიმბოლური გარემოთი, სადაც ერთმანეთთანაა გადაჯაჭვული მისი სამუშაო ოთახი როიალით, ბიბლიითა და ფილოსოფი­ურ‑ის­ტო­რიული ლიტერატურით, ასევე კედლებზე გამოკვეთილი ცნობილი ქართველი ეროვნული მოღვაწეების პორტრეტებით - ილია ჭავჭავა­ძე, ექვთიმე თაყაიშვილი, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ალექსანდრე ბა­ტონიშვილი. ქვედა სართულზე ციხის საკნის იმიტაცია დამთვალი­ერებელს კოსტავას მრავალწლიან გადასახლებას ახსენებს. საკნის კედელზე გვხვდება წარწერა მისივე ესედან „თავისუფლება“: „დიახ! ცისა და ქვეყნის წინაშე ვაღიარებ: ნამდვილი თავისუფლება საკანში იშვა“. მუზეუმის ზედა სართული, სადაც ვიზუალური კოლაჟები, სამძიმრის წერილები, ხელნაწერები და სიმბოლური მოქალაქე­ობრივი მოწმობაა გამოფენილი, კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს კოსტა­ვას ტრაგიკულ გარდაცვალებასა და მიუღწეველ თავისუფლების იდეალს. ამგვარად, მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ‑მუზეუმი „lieu de mémoire“-ის ფუნქციას იძენს: მატერიალური და სიმბო­ლური ელემენტების ერთიანობით იგი დამთვალიერებელს არა მხო­ლოდ ისტორიულ ფაქტებს აცნობს, არამედ ემოციურ კავშირს ქმნის, რითაც ეროვნული იდენტობის გამყარებას უწყობს ხელს. ამასთან, წარმოდგენილი კვლევა ღირებულია როგორც თეორიული, ისე პრაქტიკული მნიშვნელობით, ინტერდისციპლინარული კუთხ­ით. ანალიზი აჩვენებს მუზეუმების როლს მეხსიერების პოლიტიკის ჭრილში და მომავალში შესაძლებელია, სამეცნიერო საზოგადო­ებაში ამ თემაზე დისკუსიების გააქტიურებას შეუწყოს ხელი, საქარ­თველოს მაგალითის ჩართვით გლობალურ დებატებში ეროვნული დამოუკიდებლობისა და მეხსიერების პოლიტიკის შესახებ. საკვანძო სიტყვები: მეხსიერების პოლიტიკა, ეროვნული დამოუკიდებლობა, მერაბ კოსტავა, სახლ-მუზეუმი, კოლექტიური მეხსიერება.
მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი, როგორც პოლიტიკური პროტესტისა და დისიდენტობის რეპრეზენტაციის სივრცე
პოსტ-საბჭოთა სივრცეში დისიდენტობის მეხსიერების ინს­ტი­ტუციონალიზაცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან პოლიტიკურ და კულტურულ პროცესს, რომლის ფარგლებშიც მუზეუმები გარდაიქ­მნება არა მხოლოდ ისტორიული არქივების შემნახველად, არამედ აქტიურ ინსტიტუციებად, რომლებიც აწარმოებენ, ახლებურად აშე­ნებენ და გადაიაზრებენ საზოგადოებრივ მეხსიერებას. წარმოდგე­ნილი კვლევის მიზანია გაანალიზოს მერაბ კოსტავას სახლ-მუ­ზეუმი როგორც სივრცე, სადაც დისიდენტობა წარმოჩენილია ვი­ზუ­ალური, ნარატიული და სიმბოლური საშუალებებით. ამასთან, ინდივიდუალური ბიოგრაფია გარდაიქმნება ინსტიტუციურ, პო­ლი­ტი­ზებულ და კოლექტიურ ნარატივად. ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური პოლარიზაციის, პრო­ტეს­ტის ციკლებისა და სახელმწიფო ინსტიტუტებისადმი საზოგადო­ების უნდობლობის ფონზე, დისიდენტური ფიგურების მუზეუმუ­რი რეპრეზენტაცია განსაკუთრებით აქტუალური ხდება. თანამედ­როვე საქართველოში მეხსიერების პოლიტიკა და საბჭოთა წარსუ­ლის ინტერპრეტაციაზე მიმდინარე დებატები ქმნის ინტელექტუ­ალურ და კულტურულ გარემოს, სადაც მუზეუმებს შეგვიძლია მი­ვა­ნი­ჭოთ ნარატივების მწარმოებლის და პოლიტიკური მნიშვნე­ლო­ბის განსაზღვრის ინსტიტუციური როლი. სწორედ ასეთ კონ­ტექ­სტში არის მნიშვნელოვანი მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმის ანა­ლი­ზი, რომელიც არა მხოლოდ პიროვნების ისტორიას აღწერს, არამედ სახელმწიფოსა და საზოგადოების მიერ დისიდენტობისა და პრო­ტეს­ტის პოლიტიკურ მოდელირებას წარმოადგენს. კვლევა ეყრდნობა სამ თეორიულ ბლოკს. ერთი მხრივ, პრო­ტესტის პოლიტიკის თეორიები (Tilly, 2006; Tarrow, 2011) საშუალე­ბას იძლევა დისიდენტობა განვიხილოთ როგორც კოლექტიური და ინდივიდუალური წინააღმდეგობის პრაქტიკა, რომელიც სახელ­მწიფო რეპრესიული რეჟიმის პირობებში კონკრეტულ მოქმედების ფორმას იძენს. ამასთან, აქცენტი კეთდება დისიდენტობის კვლე­ვებზე ჰიბრიდულ რეჟიმებში (Robertson, 2011; Ekiert & Kubik, 1999) რომელიც განმარტავს, თუ როგორ ხდება დევნის, სიხისტისა და სახელმწიფო ძალადობის გამოცდილებების ტრანსფორმაცია სამუ­ზეუმო ნარატივად. ყურადღება მახვილდება მემორიალიზაციისა და მუზეუმური ნარატივების თეორიებზეც. (Macdonald, 2013; Hooper-Greenhill, 2000; Kirshenblatt-Gimblett, 1998) ამ შემთხვევაში, მუზეუმს განიხილავენ როგორც აქტიურ ინტერპრეტატორს, რომე­ლიც ინახავს ექსპონატებს, ქმნის სიმბოლურ არქიტექტურას და მკაფიოს ხდის ისტორიულ ცოდნას. კვლევის ამოცანებია: როგორ წარმოაჩენს მუზეუმი კოსტავას დისიდენტურ იდენტობას; როგორ განისაზღვრება კოსტავა როგორც ინდივიდუალური აქტორი და როგორც კოლექტიური წინააღმდეგობის ნაწილი; რა როლს ასრულებენ არტეფაქტები (ფოტოები, პირადი ნივთები, ხელნაწერები, არალეგალური სტამბის მასალა, ციხის საკნის რეკონსტრუქცია) დისიდენტობის ნარატივში; რა დისკურსით არის აღწერილი საბჭოთა სისტემა და სახელმწიფოს რეპრესიული პრაქტიკები. ნაშრომი თვისებრივი კვლევის მეთოდებითაა შესრულე­ბული. პროცესში გამოყენებულია დისკურსული ანალიზი, ვიზუ­ალუ­რი გაგების ჩარჩო (visual framing) და სიმბოლური ანთროპო­ლო­გიის მიდგომები. მუზეუმის სივრცე ზედაპირზე გამოჰყავს არა მხოლოდ კოსტავას ბიოგრაფიული დეტალები, არამედ პოლიტი­კური უნივერსალური თემები: სახელმწიფო კონტროლის მექანიზ­მები, რეპრესიის ფსიქოლოგიური ეფექტები, მოქალაქეობრივი წი­ნა­აღ­მდეგობის ფორმები და კოლექტიური მოქმედების მნიშ­ვნე­ლობა. მუზეუმის ექსპოზიციების, არქივის და გიდის ნარატივების ანალიზმა გამოავლინა, რომ მერაბ კოსტავას დისიდენტური იდენ­ტობა მუზეუმში კონსტრუირდება არა როგორც მონოლითური „გმი­რის ფიგურა“, არამედ როგორც მრავალშრიანი და თანმიმდევ­რული პოლიტიკური მდგომარეობა, რომელიც მის ახალგაზრდულ წლებსა და კოლექტიურ წინააღმდეგობის ფორმებს უკავშირდება. ექსპონატების მიხედვით ნათლად იკითხება, რომ კოსტავას დისი­დენტური მისწრაფებები სკოლის ასაკიდან იწყება - განსაკუთრე­ბით თვალსაჩინოა ახალგაზრდული ჯგუფი „გორგასლიანი“, რომ­ლის ჩანაწერები და ფოტოები აჩვენებს, რომ მისი პოლიტიკური სოციალიზაცია და კრიტიკული პოზიციონირება საბჭოთა რეჟიმის მიმართ ჯერ კიდევ ადრეული ახალგაზრდობიდან ვითარდებოდა (საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია, 2025). ეს ჯგუფი მუზე­უმში არ არის წარმოდგენილი როგორც კოსტავასადმი სრული პერ­სონალური მიბმა; პირიქით, ნარატივი ხაზს უსვამს მის ჰორი­ზონ­ტალურ და კოლექტიურ ბუნებას, რაც განსაკუთრებით შეესაბამება თანამედროვე სოციალური მოძრაობების თეორიულ მოდელებს, სა­დაც ლიდერობა ხშირად განაწილებულია (Tilly, 2006; Tarrow, 2011). მუზეუმის ნარატივში კოსტავა არ არის აბსოლუტური „ერთ­პიროვნული გმირი“ - მისი ფიგურა წარმოაჩენს ლიდერობის ისეთ ფორმას, რომელიც მიღწევების კოლექტიურობას არ ჩრდი­ლავს. ეს მნიშვნელოვანი აღმოჩენაა პოსტ-საბჭოთა პერსონალურ მუზეუმებ­ში გავრცელებული ტენდენციის ფონზე, სადაც ხშირად ერთ ინ­დივიდზე ზედმეტი აქცენტის გაკეთება ხდებოდა (Macdonald, 2013). აქ კი პირიქით - მუზეუმი ერთდროულად აჩვენებს მის განსა­კუთ­რებულ როლს და მის მიერ გაწეულ საქმიანობას სხვა აქტორებთან თანაბარი მნიშვნელობის სივრცეში ათავსებს. არტეფაქტების ანალიზმა ცხადყო, რომ მუზეუმი დისიდენ­ტობის ნარატივს ღირებულებითი და სიმბოლური კონტექსტით ავსებს. კოსტავას კაბინეტში სრულიად დაუფარავად გამოფენილი ბიბ­ლია, ხატები და რელიგიური მასალები - საბჭოთა გარემოში მკაც­რად კონტროლირებადი კატეგორია - წარმოადგენენ დისიდენ­ტობის რელიგიურ-კულტურულ შემადგენელს, რომელიც წინააღ­მდე­გობის ფორმას აძლიერებს. ამავე დროს, ექსპოზიციის მნიშვნე­ლოვანი განყოფილებაა ილია ჭავჭავაძის მიმართ კოსტავას პატი­ვის­ცემის არტეფაქტები: მისი გამოსახულებით გრავიურა, ხელნა­წე­რები და სხვა მასალები ქმნის მკაფიო ვიზუალურ ჩარჩოს (Hooper-Greenhill, 2000), რომელიც კოსტავას ღირებულებებს მის ინტელექ­ტუალურ და ეროვნულ კონტექსტში ათავსებს. აქ ილია წარმოდგე­ნი­ლია არა როგორც სიმბოლური „ივერიის მამა“, არამედ რო­გორც იდეური საყრდენი, რომლის გავლენაც კოსტავას მსოფლ­მხედ­ვე­ლობაზე აშკარად ჩანს. საბჭოთა სისტემის რეპრესიული პოლიტიკის შესახებ მუზე­უმის ნარატივი განსაკუთრებით ძლიერი ხდება მაშინ, როდესაც ის ეხება კოსტავას არაერთგზის გადასახლებას და მისთვის დაწესე­ბულ ფსევდოსამედიცინო დიაგნოზს - „დუნედ მიმდინარე შიზოფ­რენია“. მუზეუმი ამ ფაქტს წარმოაჩენს როგორც საბჭოთა პათოლო­გი­ზა­ციის სტრატეგიის ნაწილს, რომელიც დისიდენტების დელეგი­ტი­მაციას ემსახურებოდა. აღნიშნული დიაგნოზი, რომელიც ფარ­თოდ გამოიყენებოდა 1960-80-იან წლებში „политически ненадеж­ных лиц“-ებზე, ექსპოზიციაში დევს როგორც სისტემური ძალა­დობის მთავარი სიმბოლო. ამგვარად, მუზეუმი კოლექტიურ მეხსი­ერებაში არა მხოლოდ პიროვნულ ტრაგედიას, არამედ რეპრესიის ინსტიტუციურ მექანიზმებს ამჟღავნებს. საერთო ჯამში, მიგნებები აჩვენებს, რომ მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი დისიდენტობის ნარატივს ქმნის მრავალხმოვანი და პოლიფონიური სტრუქტურით: აქ ერთდროულად ჩანს ადრეული ახალგაზრდული პროტესტი, კოლექტიური პოლიტიკური მოქმე­დე­ბა, კულტურულ-ეროვნული ღირებულებები და საბჭოთა ძალა­დობრივი პრაქტიკების გაშიფვრა. მუზეუმი ამგვარად ნამდვილად იქცევა ისეთ სივრცედ, სადაც ინდივიდუალური ბიოგრაფია გარდაიქმნება პოლიტიკურ მეხსიერებად, ხოლო დისიდენტობის ისტორია - პროტესტის პოლიტიკური კულტურის ნაწილად. ეს ნაშრომი შესაძლოა გახდეს ინტერ-დისციპლინარულ გან­ხილვის წინაპირობა, დისიდენტობის, პროტესტის პოლიტიკისა და მეხსიერების ინსტიტუციონალიზაციის შესახებ პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში. ქმნის საფუძველს მომავალი კვლევებისთვის, რომლებიც შეეხება კულტურული მემკვიდრეობის პოლიტიზაციას, ისტორი­ული ნარატივების შექმნის პროცესებს და მუზეუმების როლს დე­მოკრატიულ საზოგადოებებში. საკვანძო სიტყვები: მერაბ კოსტავა, დისიდენტობა, პროტეს­ტის პოლიტიკა, მეხსიერების პოლიტიკა, visual framing, მუზეუმი, პოსტ-საბჭოთა საქართველო