პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)
ქართული უნივერსიტეტი - საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის ერთ-ერთი ინიციატორი
ნაშრომი მომზადდა შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის საგრანტო პროექტის - „თანამედროვე ქართული პარლამენტარიზმის სათავეებთან: საქართველოს ეროვნული საბჭო-საქართველოს პარლამენტი“ ფარგლებში. გრანტის კოდი: FR-23-2950 აბსტრაქტი საკვლევი თემა. მოხსენებაში განხილულია 1918 წლის 4 აპ­რილს (ძვ. სტ.) ქართულ უნივერსიტეტში გამართული სტუდენ­ტთა საერთო კრება, სადაც მიიღეს მიმართვა ეროვნული საბჭო­სად­მი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღ­დ­გენის თაობაზე. ამ კრების შესახებ მხოლოდ რამდენიმე საგაზეთო სტატია მოგვეპოვება. აქტუალობა და სიახლე. საქართველოს დამოუკიდებლობის გა­მოცხადება 1918 წლის 26 მაისს უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ისტორიაში, რომელიც ჯერ კიდევ საჭიროებს საფუძ­ვ­ლიან და მრავალმხრივ შესწავლას. მას წინ უძღოდა ბრძოლა დამო­უკიდებლობის გამოცხადების მომხრეებსა და მოწინააღმდეგეებს შორის. საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღ­­დ­გენის მოთხოვნებიდან ერთ-ერთი პირველი 1918 წლის 4 აპრილს ქართული უნივერსიტეტის სტუდენტების საერთო კრების მიერ მი­ღებული დადგენილება იყო. დამოუკიდებლობის აღ­დ­გენისკენ მი­მარ­თული მოწოდებები მეტყვე­ლებს იმაზე, რომ ქარ­თული საზო­გადოება დამოუკიდებლობის აღ­დგენის მომხრე იყო და 1918 წლის 26 მაისის აქტი გამოხატავდა ქართველი ერის ნებას. ქართული უნი­ვერსიტეტის სტუდენტთა 4 აპრილის კრება აქამდე არ ყოფილა ცალ­კე შესწავლის საგანი. მეთოდი. კვლევის უმთავრესი მეთოდია იმდროინდელი პრე­­სის მასალების შინაარსობრივი ანალიზი. სამწუხაროდ, ჩვე­ნამ­დე მოღწეული მასალა მცირეა. ამ მასალაზე დაყრდნობით შევეც­დებით 4 აპრილის კრებაზე და მასთან დაკავშირებით მოვლენათა შემ­დგომი განვითარების რეკონსტრუქციას. 4 აპრილს გამართული კრე­ბის შესახებ 8 აპრილს სოციალ-დემოკრაკრიტიკული პარტიის მთავარმა ორგანომ გაზეთმა ერთობამ გამოაქვეყნა ქართული უნი­ვერსიტეტის სტუდენტის თ. თოთიბაძე-გრიაზნოვის წერილი, რო­მე­­ლიც არასწორად გადმოსცემდა კრებაზე მიღებულ რეზოლუციას, თითქოსდა საქართველოს დამოუკიდებლობას ოსმალეთთან სეპა­რა­ტიული ზავის დასადებად ითხოვდნენ. როგორც ჩანს, ამ წერი­ლის საპასუხოდ სოციალისტ-ფედერალისტური პარტიის მთავარ ორგანოში „სახალხო საქმეში“ 10 აპრილს გამოქვეყნდა 4 აპრილის კრებაზე მიღებული რეზოლუცია, 11 აპრილს კი იმავე გაზეთში „და­ნის“ ფსევდონიმით გამოქვეყნდა სტატია თოთიბაძე-გრიაზნო­ვის წერილის წინააღმდეგ სათაურით „ერთი მახინჯი ქართულ უნი­ვერსიტეტსაც ჰყოლია“. სტატიის ავტორი 4 აპრილის კრების მდი­­ვანს სთხოვდა „საკითხის მთლიანად გასაშუქებლად“ კრების ვრცელი ოქმის გამოქვეყნებას. სამწუხაროდ, ეს ოქმი არ გამოქვეყ­ნებულა. კვლევის შედეგები. 4 აპრილის სტუდენტთა საერთო კრება წი­ნა კრების გაგრძელება იყო („ერთობა“, 1918 წ. 8 აპრილი). კრება შედ­გა ქართული უნივერსიტეტის დარბაზში. ამ დროისათვის ქართულ უნივერსიტეტში 600-მდე მსმენელი ითვლებოდა და მათი უმრავლესობა კრებას ესწრებოდა („სახალხო საქმე“, 1918 წ. 11 აპ­რილი). კრების დროს ლექციები შეწყვეტილი იყო („ერთობა“, 1918 წ. 8 აპრილი). სტუდენტთა საერთო კრებამ მოისმინა მოხ­სენება „სა­ქართველოს საერთო პოლიტიკური მდგომარეობის შესა­ხებ“ („სა­ხალ­ხო საქმე“, 1918 წ. 10 აპრილი). სამწუხაროდ, მომხსე­ნებლის გვარი აღნიშნული არ არის. 4 აპრილის კრებაზე გამოვიდა 5-6 ორატორი და ყველა ამტ­კი­ცებდა, რომ სამშობლო განსაცდელშია. განსაკუთრებით აქტი­ურობ­­და იმედაშვილი, რომლის განცხადებითაც ქვეყნის გადასარ­ჩენად აუცილებელი იყო „თვით საქართველოზე ორიენტავიის აღება“. ამ პოზიციას იზიარებდნენ სხვა ორატორებიც და ქართუ­ლი უნივერ­სიტეტის სტუდენტთა ცხრა მეათედი მაინც („ერთობა“, 1918 წ. 8 აპრილი). მიღებულ დადგენილებაში ნათქვამი იყო, რომ კრებამ „გაით­ვალისწინა ის გარემოება, რომ გარეშე ქართველი ერისა საქართვე­ლოს­თვის არავითარი სხვა რეალური ძალა არ არსებობს“ და დაად­გინა „მოხდეს ძირითადი ცვლილება მართვა-გამგეობის საქმეში, აღიარებულ იქმნას სახელმწიფოებრივობა ქართველი ერისა და ასეთმა სახელმწიფოებრივმა ერთეულმა ერთეულმა შეასრულოს სახელმწიფოთა ფორმაციისათვის სავალდებულო საერთაშორისო ყვე­ლა იურიდიული წესები. ეს უფლება განახორციელოს საქარ­თვე­ლოს ეროვნულმა საბჭომ, რომლის მიერ არჩეულ მთავრობას, სანამ მოწვეულ იქნებოდეს საქართველოს დამფუძნებელი კრება, მიენი­ჭოს დროებითი მთავრობის ფუნქციები“. ამ დადგენილების ასლი ეცნობა ამიერკავკასიის სეიმს, მთავრობას, საქართველოს ეროვნულ საბჭოს და ქართულ პოლიტიკურ პარტიებს („სა­ხალხო საქმე“, 1918 წ. 10 აპრილი). მიღებული დადგენილების წინააღმდეგი მხოლოდ 2 აღმოჩ­ნდა, „დანის“ შეფასებით, „მახინჯი გონების პატრონი, რომელთაც ხმა მისცეს წინააღმდეგ“, 9 კაცმა თავი შეიკავა. იმედაშვილმა, სო­ციალ-დემოკრატიულმა ფრაქციის სახელით, უარი თქვა კენჭის ყრა­ში მონაწილეობაზე, მაგრამ მის ფრაქციაში 6 თუ 7 წევრი აღმოჩ­ნდა. სოციალ-დემოკრატმა „ჭინჭარაძის ქალმა“. „საჯარო პრო­ტესტი განაცხადა კრებაზედვე“ სოციალ-დემოკრატიული ფრაქ­ციის პოზი­ციის წინააღ­მდეგ („სა­ხალხო საქმე“, 1918 წ. 11 აპრილი). „დანი“ კრების მიერ მიღებული გადაწყვეტილების თაობაზე აღ­ნიშ­ნავდა: „ქართველ ახალგაზრდობაში გონიერებამ გაიმარჯვა, ის ფხიზელი თვალით უყურებს ყოველივე მოვლენას, განთავი­სუფ­ლდა ყოველგვარნდოგმიდან და თავისუფალი მოაზროვნე ქართ­ველი გახდა“ („სა­ხალხო საქმე“, 1918 წ. 11 აპრილი). ის, რისკენაც მოუწოდებდნენ ეროვნულ საბჭოს ქართული უნი­ვერსიტეტის სტუდენტები, მალე რეალობა გახდა. 1918 წ. 9 (22) აპ­რილს ამიერკავკასიის დამოუკიდებელი სახელმწიფო შეიქმნა, რო­მელ­მაც დიდხანს ვერ იარსება და 26 მაისს საქართველოს დამოუკი­დებელი სახელმწიფოს შექმნა გამოცხადდა.
Copyright (c) 2025 პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)
1918 წლის ბათუმის კონფერენცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი
1918 წლის მაისში, ბათუმში გამართულ კონფერენციაზე, სა­ქარ­თველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის ზო­გადი იდეა პრაქტიკული მოქმედების საგნად გადიქცა. აქვე და­იწყო მუშაობა დამოუკიდებლობის აქტის პროექტზეც, რომელიც თბილისში დასრულდა და 26 მაისს ეროვნული საბჭოს სხდომაზე დამ­ტკიცდა. გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, რომ ბათუმის კონ­ფერენციამ საფუძველი შეუმზადა ახალი ქართული სახელმწი­ფოს – საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნას. მოხსენებაში ფართოდ გაშუქდება ოსმალეთისა და ამიერკავ­კა­სიის ფედერაციული დემოკრატიული რესპუბლიკის დელეგაცი­ების ბათუმის მოლაპარაკებაში გერმანიის ოფიციალური წარმო­მად­გენ­ლების მონაწილეობა. გერმანიიდან გამოგზავნილ ექვს­კა­ციან დელეგაციას, რომელსაც გენერალ ფონ ლოსოვი ხელმძღვანე­ლობდა, კონსულტანტის ფუნქციით, თან ახლდა საქართველოს გან­თავისუფლების კომიტეტის თავმჯდომარე პეტრე სურგულაძეც. დე­ლეგაციაში შედიოდნენ ქართულ კომიტეტთან მჭიდროდ დაკავ­ში­რებული დიპლომატი გრაფი ფრიდრიხ ვერნერ ფონ დერ შულენ­ბურგი, გერმანიის გენერალური შტაბის პოლიტიკური სექციის უფ­როსი, ლეგაციის მდივანი ოტო გიუნტერ ფონ ვეზენდოკი და სამ­ხედრო დაზვერვის ოფიცერი, გერმანიის საგარეო საქმეთა სამი­ნის­ტროში აღმოსავლეთის პოლიტიკის საკითხების რეფერენტი რუ­დოლფ ნადოლნი. კომიტეტი 1914 წლიდან თანამშრომლობდა გერ­მა­ნიის სამთავრობო წრეებთან და ხელშეკრულებაც ჰქონდა გაფორ­მებული ოფიციალურ ბერლინთან, რომლის თანახმად, გერმანიას უნდა დაეცვა საქართველოს უსაფრთხოება, თუ იგი დამოუკიდებ­ლობას გამოაცხადებდა. ვეზენდოკმა ამიერკავკასიის დელეგაციის თავმჯდომარეს აკა­­კი ჩხენკელს ჩამოუტანა და გადასცა გიორგი მაჩაბლის წერილი, რომელიც ბერლინშია დაწერილი და 1918 წლის 29 აპრილითაა და­თარიღებული. წერილი, ფაქტობრივად, განთავისუფლების კომი­ტე­ტის მიერ გაწეული მუშაობის ანგარიშს შეიცავს, მიმოიხილავს საქმიან მიმო­წერას გერმანიასთან და ცენტრალურ სახელმწიფოთა ბლოკის სხვა ქვეყნებთან (ავსტრია-უნგრეთი, ოსმალეთი), მათან ხელ­მოწერილ ხელშეკრულებებსა და შეთანხმებებს. წერილში მო­ცე­მული იყო ერთ­გვარი გეგმაც, რომლითაც შექმნილ სიტუაციაში ამიერკავკა­სიის დელეგაციის ქართველ წევრებს უნდა ემოქმედათ. სწორედ ეს წერილი გახდა საფუძველი აკაკი ჩხენკელის ფონ ლო­სოვთან მოლაპარაკებისა, რომელშიც შემდეგ ბათუმში საგანგე­ბოდ ჩასული ნოე ჟორდანიაც ჩაერთო. კომიტეტის მიერ გაწეული მუშაობის, აგრეთვე, 1918 წლის გაზაფხულისათვის პირველი მსოფ­ლიო ომით შექმნლი კონიუქტურის გათვალისწინებით, საქართვე­ლოს ეროვნული საბჭო მიდის გადაწყვეტილებამდე – გამოაცხა­დოს საქართველოს დამოუკიდებლობა. ამდენად, ის, რაც თბილის­ში 26 მაისს აღსრულდა, არსებითად, ბათუმში დაიგეგმა და გადა­წყდა. საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღ­დგე­ნის თემა სოლიდური სამეცნიერო პრობლემაა. ამასთან, მისი კვლევა აქტუალურია, როგორც ისტორიოგრაფიული თვალსაზ­რი­სით, ისე ქართულ სოციუმში თავისუფლებისა და რესპუბლიკის იდეის დასამკვიდრებისათვის, რასაც დიდი საზოგადოებრივ-პო­ლიტიკური და სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობაც აქვს. მოხსენება იქნება მეცნიერული სიახლის შემცველი, რადგან მასში პირველწყაროების საფუძველზე კომპლექსურად წარმოჩ­ნ­დება საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღ­დგენის საერთაშორისო ფონი და ადგილობრივი კონტექსტი, რაც აქამდე გაკეთებული არ ყოფილა. ნაშრომი პირველწყაროებს, საარ­ქივო დოკუმენტებს, პერიოდული პრესის მასალებს, მემუარული ხასიათისა და სპეციალური ლიტერატურის მონაცემებს დაეფუძ­ნება. მოხსენებაში დასმული პრობლემა გადაიჭრება სასისტორიო კვლევის ისეთი ტრადიციული მეთოდებით, როგორიცაა ისტორიზ­მის, ისტორიულ-შედარებითი, რეტროსპექტული, შემთხვევის ანა­ლიზისა და აღწერითი მეთოდები. ისტორიულ-შედარებითი მეთოდი შესაძლებლობას იძლევა, დადგინდეს მსგავსება და განსხვავებები დროის განსაზღვრულ ინ­ტერვალში მომხდარ მოვლენებს შორის, რომლებიც ეპოქის კონ­ტექ­სტში განიხილება. თემის ისტორიული ფონი შესწავლილი იქნება რეტ­როსპექ­ტული მეთოდის გამოყენებით, რომელიც ხელს უწყობს მოვლე­ნებსა და ფაქტებს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დად­გე­ნასა და მეცნიერული ხედვის ჩამოყალიბებას განსახილველი პრობ­ლემის ირგვლივ. აღწერითი მეთოდი დაგვეხმარება ემპირი­ული მასალის შეგ­როვებასა და სისტემატიზაციაში, ფაქტებისა და მოვ­ლენების ზუს­ტად გადმოცემასა და გააზრებაში, პასუხების გა­ცემაში კითხვებზე: რა, სად, როდის და როგორ. შემთხვევის ანალიზი, როგორც ყოვლისმომცველი კვლევის მეთოდი, გულისხმობს კონკრეტული შემთხვევის, მოვლენის ან ფენომენის სიღრმისეულ შესწავლას, დეტალური აღწერას, მის ახ­სნასა და ინტერპრეტაციას. წყაროებისა და ფაქტობრივი მასალის კრიტიკული ანალიზი, ისე როგორც საკითხის სხვადასხვა რაკურ­სით გაშუქება და განსხვავებული პერსპექტივიდან წარმოჩენა მარ­თე­ბუ­ლი დასკვნების ჩამოყალიბების აუცილებელ წინაპირობად გვესახება.
დამოუკიდებლობის გამოცხადების ასახვა მეხსიერების ადგილებში: თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის მაგალითი
საკვლევი თემა მოიცავს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების (1918 წლის 26 მაისი) და დამოუკიდებლობის აღ­დგენის (1991 წლის 9 აპრილი) ისტორიული მოვლენების რეპრე­ზენ­ტაციას თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. მუზე­უმი განიხილება როგორც ინსტიტუციური სივრცე, სადაც კოლექ­ტი­ური მეხსიერება ფორმირდება, კონსოლიდირდება და თაობებს შორის გადაიცემა. კვლევაში განიხილება მუზეუმის საექსპოზიციო პოლიტიკა, საგანმანათლებლო და კულტურული პროგრამები, ასევე ექსპონა­ტების შერჩევისა და კურატორული ინტერპრეტაციის პრინციპები, რაც ქმნის ისტორიული ნარატივის კონტურებს და განსაზღვრავს მისი ლოკალიზაციის ფორმებს. კვლევაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობა ადგილობრივი საზოგადოების ჩართულობას და მათი და­მო­­კიდებულებების ანალიზს მუზეუმში წარმოდგენილი ისტო­რი­ული ნარატივის მიმართ. კვლევის აქტუალობა განპირობებულია პოსტსაბჭოთა სივრ­ცეში მიმდინარე დეკოლონიზაციისა და ისტორიული მეხსიერების რეკონსტრუქციის პროცესებით, რომლებიც მოითხოვენ ეროვნული იდენტობის ხელახალ გააზრებასა და ისტორიული ნარატივების გადა­ფასებას. საბჭოთა ეპოქაში ჩამოყალიბებული ისტორიოგრაფი­ული ჩარჩოების გადახედვა და მათგან დისტანცირება მრავალი პოსტკოლონიური საზოგადოების ცენტრალურ ამოცანად იქცა (Assmann, 2011; Todorova, 1997). ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება რეგიონულ მუზეუმებს, რომლებიც არა მხო­ლოდ ისტორიული ინფორმაციის შენახვასა და გავრცელებას, არა­მედ ლოკალური იდენტობის ფორმირებასაც ემსახურებიან. თეთ­რი­წყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის მაგალითზე კვლევა ნათ­ლად აჩვენებს, როგორ ხდება ეროვნული ისტორიული ნარატივე­ბის ადაპტაცია ადგილობრივ კულტურულ კონტექსტში. კვლევის სიახლე: პირველად ხორციელდება თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ინტერდისციპლინარული ანალიზი თანამედროვე მეხსიერების თეორიების გამოყენებით. არსებული ქართული კვლევები მუზეუმების თემატიკაზე უმეტესწილად ფო­კუ­სირდებიან ისტორიული ნარატივის აღწერაზე ან საგანმანათ­ლებ­ლო ფუნქციებზე, მაშინ როცა ეს კვლევა აერთიანებს მუზეო­ლოგიურ, დისკურსულ, სემიოტიკურ და ეთნოგრაფიულ ანალიზს, რაც მუზეუმს წარმოაჩენს არა მხოლოდ როგორც საგანმანათლებლო სივრცეს, არამედ როგორც მეხსიერების პოლიტიკის აქტიურ მოქ­მედ პირად. გარდა ამისა, კვლევა აგენერირებს ცოდნას იმაზე, თუ როგორ ხდება ეროვნული დამოუკიდებლობის ნარატივის ადაპტაცია ად­გი­ლობრივ სოციალურ-კულტურულ კონტექსტში და როგორ მონა­წი­ლეობს მუზეუმი ეროვნული იდენტობის კონსტრუირებაში რე­გი­ონულ დონეზე. ამდენად, კვლევა ავსებს არსებულ ცოდნას პოსტ­კოლონიური მეხსიერების პრაქტიკებზე საქართველოს რეგიონებში და შესაძლებლობას იძლევა, რეგიონული მუზეუმები განვიხილოთ როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რგოლი ეროვნული მეხსიერე­ბის ფორმირებაში. კვლევაში უნდა გაეცეს პასუხი სამი ძირითად კითხვას (პრობ­ლემას): 1. როგორ ხდება დიდი ისტორიული ნარატივის, კერძოდ და­მოუკიდებლობის გამოცხადების, ინტერპრეტაცია და ადაპტაცია ლოკალურ კონტექსტში? 2. რა როლს ასრულებს რეგიონული მუზეუმი ეროვნული იდენ­ტობის ფორმირებაში? 3. როგორ ხდება ისტორიული მეხსიერების ინსტიტუცი­ონა­ლი­ზაცია და თაობათაშორისი ტრანსლაცია მუზეუმის მეშვე­ობით? ამ კითხვებზე პასუხი შესაძლებელს ხდის დავინახოთ მუ­ზეუმის როლი მეხსიერების პოლიტიკის კონტექსტში, განსაკუთრე­ბით პოსტსაბჭოთა ტრანსფორმაციის პირობებში. მეთოდოლოგიურად კვლევა ეფუძნება ინტერდისციპლინურ მიდგომას, რომელიც აერთიანებს თვისებრივი კვლევის მეთოდს (სიღრმისეული ინტერვიუები მუზეუმის თანამშრომლებთან და ვიზიტორებთან, ჩართული დაკვირვება); მუზეოლოგიურ ანალიზს (ექსპოზიციების სტრუქტურა, ექსპონატების შერჩევის კრიტერი­უმები, კურატორული ტექსტები), სემიოტიკურ და ვიზუალურ ანა­ლიზს (არტეფაქტების სიმბოლური მნიშვნელობა) და მათი გან­ლაგება სივრცეში, დისკურს-ანალიზს (როგორც მეთოდი, რომელიც ამსხვილებს იმ ენობრივი და ვიზუალური ფორმულირებების ანა­ლიზს, რომლებითაც მუზეუმი აღწერს და ასახავს ისტორიულ მოვ­ლენებს). კვლევა ეფუძნება დაშვებას, რომ მუზეუმი არა მხოლოდ ისტორიის გადმოცემის ინსტიტუტია, არამედ აქტიური აქტორია მეხ­სიერების ფორმირებისა და სიმბოლური ძალაუფლების სტრუქ­ტურაში. დასკვნა. თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს გააჩ­ნია რესურსი და პოტენციალი წარმოადგენდეს მნიშვნელოვან „მეხ­სი­ერების ადგილს“, სადაც ხორციელდება ეროვნული ისტორიული ნარატივის ლოკალიზაცია და ადაპტაცია. მუზეუმი ასრულებს მე­დიატორის როლს ოფიციალურ ისტორიოგრაფიასა და ადგილობ­რივ მეხსიერებას შორის, ამყარებს ისტორიული უწყვეტობის გან­ცდას და უზრუნველყოფს ეროვნული იდენტობის თაობათაშორის გადაცემას. ამავდროულად, მუზეუმი არის სივრცე, სადაც ცხადად იკვეთება მეხსიერების პოლიტიკის ელემენტები — რა აღინიშნება, რა რჩება უხილავად და როგორ ესადაგება ეს საერთო ეროვნულ დისკურსს. კვლევის შედეგები შეიძლება გამოყენებულ იქნას რეგიონუ­ლი მუზეუმების განვითარების სტრატეგიების შემუშავებისას და კულტურული მემკვიდრეობის პოლიტიკის დაგეგმვაში, რაც მიზ­ნად ისახავს თემზე დაფუძნებული მეხსიერების გაძლიერებას და ეროვნული იდენტობის მრავალგანზომილებიანი გააზრების ხელ­შე­წყობას. საკვანძო სიტყვები: მეხსიერების ადგილები, კოლექტიური მეხსიერება, ეროვნული იდენტობა, დამოუკიდებლობის ნარატივი, პოსტკოლონიალური მუზეოლოგია, თეთრიწყაროს მხარეთმცოდნე­ობის მუზეუმი.
1921 წლის თებერვლის, როგორც განთავისუფლების თარიღის კონსტრუირება და ქართული ეროვნული თვითცნობიერების ბრძოლისა და შეგუების ეტაპები
„იდეოლოგიები მიმართავენ ისტორიას და მათ ხელში წარსული წინასწარმეტყველებად იქცევა“ მარგარეტ მაკმილანი საკვლევი თემა მოიცავს საქართველოს გასაბჭოების თარიღის, 1921 წლის 25 თებერვალის, ირგვლივ შექმნილი ნარატივების ანა­ლიზს, ფოკუსირდება წარსულის გასაბჭოების ფენომენის კვლევაზე და ამ თარიღის შემდეგ გამოხატულ ქართული ეროვნული იდენ­ტობის მახასიათებლებზე. ონტოლოგიურად საზოგადოება სხვა არაფერია, თუ არა ცვლი­ლება, მოძრაობა და ტრანსფორმაცია. ეს არის კონსტრუირების და რეკონსტრუირების მუდმივი პროცესი და არა სტაბილურად ყოფნა. იმის თქმა, რომ სოციალური ცვლილებები იწვევს ტრავმას საკითხის წარმოუდგენელი გამარტივებაა. სწორი კითხვაა: რომელი ტიპის ცვლილებები იწვევს ტრავმას, როცა კოლექტიურ ცნობი­ერე­ბაზე ვსაუბრობთ? რამდენიმე კატეგორიად შეგვიძლია დავყოთ ეს ტიპები, თუმცა ერთ-ერთი აუცილებლად იქნება - უცხოელის მიერ დაპყრობა და ძველი პოლიტიკური რეჟიმის ნგრევა. უფრო რომ და­ვა­კონკრეტოთ, კულტურული ტრავმის გამომწვევი შეიძლება იყოს ფუნდამენტური ცვლილება ინსტიტუტების ან რეჟიმების, რადგან ასეთი პოლიტიკური ცვლილება გულისხმობს კულტურულ ადაპ­ტა­ციას და შესაბამისად ახალი კულტურული მახასიათებლების ჩა­მო­ყალიბებას. კულტურული იმპერატივები უნდა მოერგოს ახალ პო­ლიტიკურ გარემოს. ამის გარდა, შეგვიძლია ტრავმული გამოც­დი­ლების წყაროდ განვიხილოთ რწმენა-წარმოდგენების, მოძღვრე­ბის და იდეოლოგიის ცვლილება (The Trauma of Social Change; A Case of Postcommunist Societies, 2004). საქართველოს მაგალითზე, თუ თანამედროვეობაში 1921 წლის თებერვლის მოვლენას ვუწო­დებთ ოკუპაციას, საბჭოთა რეჟიმი იგივე მოვლენას უწოდებდა გათავისუფლებას პირველი რესპუბლიკის გამოცდილებისგან, 1918-1921 წლების პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის მემკვიდრე­ობის წაშლის მცდელობით. ამ პროცესს შეგვიძლია ვუწოდოთ საბ­ჭოური იდენტობის შექმნის ტიპური გამოხატულება, თუ როგორ იქმნებოდა საბჭოური ნარატივი იმის შესახებ, რომ 1921 წლის ოკუ­პაცია იყო რევოლუციური გამოხსნა და არა იმპერიული დაპყრობა. კვლევა ფართო ჭრილში უნდა განვიხილოთ, რომელიც მოიცავს ნა­ცი­ონალიზმს, მახსოვრობის პოლიტიკას და ისტორიულ რევიზი­ონიზმს. კვლევა აანალიზებს, როგორც ოკუპაციის პირველ წლებში ქარ­თველი საზოგადოების მიერ გამოთქმულ-გამოხატულ პროტეს­ტისა და ბრძოლის ფორმებს, ისე ერის შეგუების ეტაპზე გადას­ვლას, რასაც ლოგიკურად მოჰყვა „დუმილის“ ეტაპიც. საკვლევი თემის აქტუალობა გამომდინარეობს თავად შესას­წავლი ფენომენის მრავალმხრივობიდან, რადგან ეროვნული თვით­ცნო­ბიერების გამოღვიძების, თუ პირიქით, შესუსტების ფენომენი არ არის სწორხაზოვნად განვითარებული მოვლენა, რომლის სავა­რა­უდო შედეგების გენერალიზაცია შესაძლებელი და მოსახერხე­ბელია. ეროვნული თვითცნობიერების კვლევის დროს მეტად უნდა ვფოკუსირდეთ შემთხვევის ანალიზზე, რადგან ერთნაირ პოლიტი­კურ და სოციალურ გარემოში ერები განსხვავებულად რეაგირებენ. ერნესტ გელნერის თეორიას თუ შევეხებით ვნახავთ, რომ ავტორი ნა­ციონალიზმის პრინციპის დარღვევად თვლის შემთხვევას, რომე­ლიც ერის ბრაზს და გაღიზიანებას იწვევს, როდესაც მმართვე­ლი/ები მოქალაქეების უმრავლესობისგან განსხვავებულ ერს ეკუთ­ვნიან. ეს მომენტი მნიშვნელოვანია, რადგან ერნესტ გელნერის მო­საზრებით, ნაციონალიზმის პრინციპი ირღვევა, თუ მმართველი უმ­ცირესობა ეთნიკური წარმოშობით განსხვავდება მართულ უმ­რავ­ლესობაზე და ამ პრინციპის დარღვევის შედეგად წარმოიშვება მართულ უმრავლესობაში ბრაზი და აგრესია (Gellner, 1983). გელ­ნერის თეორიის თანახმად, ქართველ ერში დაპყრობის შემდეგ გა­მო­ხატული ბრაზი უნდა გარდაქმნილიყო ნაციონალურ მოძრა­ობად. შესაბამისად, ქართველი ერის შემთხვევა საყურადღებო და აქტუალურია იმ კუთხითაც, რომ ნაკლებად ამართლებს ამ წამყვანი მოდერნისტული თეორიის ერთ-ერთ მთავარ ჰიპოთეზას. კვლევის სიახლე: შეგვიძლია გამოვყოთ რამდენიმე ასპექტი, რომელსაც თემის ირგვლივ ახალი დისკუსი შემოაქვს. 1) საკვლევი თემა ხშირად განხილულია მეხსიერების პოლიტიკის ჭრილში, თუმ­ცა კვლევას ექნება მეტად ჰიბრიდული ხასიათი და არის იდენ­ტობის პოლიტიკის, ნაციონალიზმის თეორიების, მეხსიერების პო­ლიტიკის და ისტორიის გზაგასაყარზე; 2) კვლევაში ადაპტირე­ბული იქნება ნაციონალიზმის რამდენიმე თანამედროვე თეორია, რომელიც ზოგად ჭრილში ახსნის და გაანალიზებს საქართველოს შემთხვევას, რაც თავის მხრივ ახალი მიდგომაა საკითხისადმი; კვლევა ორიენტირებულია ისტორიული მანიპულაციების თვალ­საზრისით ქართველი ერის კოლექტიური მეხსიერების ხელა­ხალი ფორმირების შესწავლაზე და შესაბამისად, კვლევის მიზანია: იმ მომენტალური პასუხების და რეაქციების ანალიზი, რომელიც ქართველ ერს ჰქონდა ოკუპაციის წინააღმდეგ. მეთოდოლოგია: 1) კვლევის შინაარსიდან გამომდინარე გამო­ყე­ნებულია თვისებრივი კვლევის მეთოდი ისტორიული ანალიზის თვისებრივი მეთოდი, რაც მოიცავს საკვლევ თემაზე არსებული მე­ორეული წყაროების კვლევას; 2) კვლევაში გამოყენებულია დის­კურ­სის ანალიზის მეთოდი იმ ენის, ტერმინებისა და რიტორიკის შესასწავლად, რომელიც გამოიყენეს საბჭოთა კონტროლის ნორმა­ლი­ზე­ბისა და ისტორიული მოვლენების რეინტერპრეტაციის პრო­ცესში. ტოტალიტარული რეჟიმი განსაზღვრავდა მეხსიერებას საბ­ჭო­თა ეპოქაში, რომელიც იცავდა და მიჰყვებოდა ერთ ფუნდამენ­ტურ და ჰომოგენურ ნარატივს: საბჭოთა მომავალი ეროვნებათა­შო­რის ჰარმონიული თანაცხოვრებაა. ამ ნარატივის მიხედვითვე, არა­რუსი ხალხი საბჭოთა კავშირს ნებაყოფლობით შეუერთდა. საქარ­თვე­ლოს შემთხვევაში, 1921 წელს ოკუპაციის ტერმინის გამოყენება მიუღებელი იყო ბოლშევიკებისთვის, რადგან გასაბჭოება მოხდა ნება­ყოფლობით, რევოლუციური ბოლშევიზმის მიზნების განხორ­ცი­ელე­ბის­თვის. შესაბამისად, ნებისმიერი წინააღმდეგობა (ვერბა­ლუ­რი თუ ფიზიკური) გამოთქმული გასაბჭოების წინააღმდეგ ით­ვლებოდა დიადი მიზნების წინააღმდეგ წასვლად და რაც მთავარია არარუსი ხალხის ნების წინააღმდეგ მოქმედებად. ამ ნარატივის მი­ხედვით თავად ქართველებისვე სურვილით ხდება უცხო რეჟიმის შემოსვლა და შესაბამისად ეს დაპყრობა კი არა გათავისუფლებაა ძველი მმართველობისგან (Toria, 2014). შესაბამისად, ოკუპაცია მარ­თლდებოდა იდეოლოგიურად და ითვლებოდა დიადი მიზნების განსახორციელებელ აუცილებლობად. იდეოლოგიური მოტივით ახსნა პოლიტიკური და სამხედრო გადაწყვეტილებების ნათელი იყო ოკუპაციის შემდეგ საქართველოში რუსეთის ყოფილი XI არმიის საჯარისო შენაერთების დიდი ხნით საქართველოში დარ­ჩენის მოტივების განმარტების დროსაც, რადგან ეს იწვევდა საზო­გა­დოების ნაწილის პროტესტს, თუმცა ბოლშევიკების მხრიდან რუ­სეთის არმიის დარჩენა საქართველოში აიხსნა ქართველი პროლე­ტა­რი­ატის და გლეხობის ძალაუფლების შენარჩუნების გარანტიის მიცემით, რადგან საჯარისო შენაერთების საქართველოს ტერიტო­რიაზე დარჩენა ერთგვარ დახმარებად წარმოჩნდა საქართველოში სოციალისტური საზოგადოების მშენებლობის გზაზე (დაუშვილი, 2008). საკითხი რელევანტურად რჩება დღესაც, რადგან ისტორი­ული მოვლენების, თარიღების, აქტორების მნიშვნელობის, პროცე­სე­ბის გადააზრებაში ვხვდებით პოლიტიკური აქტორების და მათ მიერ შექმნილი ნარატივების ფუნდამენტურ როლს. შესაბამისად ისტორიული შემთხვევის ანალიზი გვიჩვენებს იმ მახასიათებლებს, რომელიც ქართველმა საზოგადოებამ გამოიჩინა ისტორიის გასაბ­ჭოების პროცესში. კვლევის შედეგები მნიშვნელოვანია პოლიტიკის მეცნიერების მიმართულების, კონკრეტულად მეხსიერების პოლი­ტი­კისა და იდენტობის პოლიტიკისთვის, ისევე როგორც ისტორიის ჰუმანიტარული დარგისთვის. საკვანძო სიტყვები: საბჭოთა საქართველო, ეროვნული თვით­ცნობიერება, ეროვნული იდენტობა, საქართველოს ოკუპაცია.
31 მარტის რეფერენდუმი საქართველოში და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა
საკვლევი თემა ქართული სინამდვილისთვის მეტად მნიშ­ვნელოვან - სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას და მასთან დაკავშირებული საკითხების შესწავლა/ანალიზს მოიცავს, რო­მელიც დროითი მონაცემიდან, არსებული საერთაშორისო ვითა­რებიდან გამომდინარე, საყოველთაო ინტერესის ხასიათის მატარე­ბელიცაა. საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ თავისი ხან­მოკლე არსებობის მიუხედავად (1918-1921) მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა საქართველოს ისტორიაში. მისი მემკვიდრეობა დღევან­დე­ლი ქართული სახელმწიფოსათვის ფასდაუდებელი გამოცდილებაა და სიამაყის საგანია. 26 მაისი, საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის დღე კი, ისტორიულ დღესასწაულად იქცა (ჯა­ნე­ლიძე, 2018). 1991 წლის 31 მარტს, 34 წლის წინ წინათ, როდესაც ქვეყანა ფაქტობრივად საომარ მდგომარეობაში იმყოფებოდა, სა­ხელ­მწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის მსურველთა გა­მოვ­ლენის მიზნით, სამართლებრივი ნორმების დაცვით, რეფერენ­დუმი გაიმართა, რომლის შედეგების საფუძველზე უზენაესმა საბ­ჭომ საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტი მიიღო (მაცაბერიძე, 2019, 181). დრომ უფრო მეტად განამტკიცა ამ დღის მნიშვნელობა ათწლეულების შემდეგ ჩატარებული რეფერენდუმის დროს, რად­გან სარეფერენდუმო კითხვა სწორედ 1918 წლის 26 მაისს გამო­ცხადებულ დამოუკიდებლობის აქტს ეფუძნებოდა. რეფერენდუმის ჩატარების საშუალება შექმნა ეროვნული ძალების დამაჯერებელმა გამარჯვებამ 1990 წლის 28 ოქტომბრის უზენაესი საბჭოს პირველ მრავალპარტიულ არჩევნებში (ნათმე­ლაძე, დაუშვილი, 2005). ნაშრომის აქტუალობას განსაზღვრავს არსებული მოცემუ­ლობა, რომელიც ადასტურებს, რომ ქართული სინამდვილისთვის სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობის გამოცხადებასთან დაკავში­რე­ბული ნებისმიერი საკითხის შესწავლა აქტუალობას არ კარგავს. ნაშრომში შესწავლილი, წარმოდგენილი მასალები, ნათლად აღწერს არსებულ ვითარებას, განხილული დოკუმენტები (რომელთაგან ზო­გიერთი პირველად შემოდის ქართულ სამეცნიერო სივრცეში), ნათელს ჰფენს 1918-სა და 1991 წელის ეპოქალურ მოვლენებს. სიტუაციური ანალიზი, ვფიქრობთ, საინტერესო სამეცნიეროს მიგ­ნებებთან ერთად, ნაშრომს პრაქტიკულ ღირებულებასაც სძენს, რაც წარმოადგენს სიახლეს და ზრდის ნაშრომის მიმართ ინტერესს. 1991 წლის 31 მარტი, 26 მაისის კონტექსტში, საქართველოს უახლოესი ისტორიის მნიშვნელოვანი დღეა. სწორედ ამ დღეს ჩა­ტარებულ რეფერენდუმის კითხვას - „ეთანხმებით თუ არა საქარ­თველოს სახელმწიფო დამოუკიდებლობის აღდგენას 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტის საფუძველზე?“ რეფერენდუმში მონაწილეთა 99,08 %-მა დადებითად უპასუხა, მათ შორის ქვეყნის არაქართველმა მოსახლეობამაც. ეს ადასტურებს წინასარეფერენ­დუმო პერიოდში მოსახლეობის განწყობას, შემდეგში უკვე საქარ­თველოს პირველი პრეზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას მოწოდე­ბი­სადმი, სადაც აღნიშნული იყო, რომ ყველა ჩვენგანის ხმა 31 მარტს შეიძლება ის ერთადერთი იყოს, რომელიც გადაწყვეტს ჩვენი სახელმწიფოს - საქართველოს - ბედსო. რეფერენდუმის შედეგის საფუძველზე კი 1991 წლის 9 აპრილს საქართველოს სახელმწიფო­ებ­რივი დამოუკიდებლობის აღდგენა გამოცხადა. ნაშრომის სიახლეს წარმოადგენს აღნიშნული საკვლევი პრობ­ლემის კომპლექსურად შესწავლისათვის მოძიებული, ნაშრომ­ში ჩართული მასალები, რომელთაგან ზოგიერთი პირველად არის გამოყენებული, სიახლეა და განსაკუთრებულ დატვირთვას სძენს ნაშრომს. შესაბამისად, ქვეყნის უახლესი ისტორიის საინტერესო დეტალებზე აქცენტები აქტუალურობას არ კარგავს, როგორც ყოფი­ლი პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნებისთვის, ისე, ამ მეტად საინტე­რესო პერიოდის, საერთაშორისო პოლიტიკით დაინტერესებულ პირ­თათვის. ნაშრომის პრობლემა, ზემოთთქმულიდან გამომდინარე, მთე­ლი რიგი სამეცნიერო ლიტერატურის, ხელისუფლების მიერ მი­ღებული დოკუმენტების, პრესის მასალების, სხვა ქვეყნის პოლი­ტიკური პირების დამოკიდებულებების, შესწავლის საფუძველზე ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური პროცესის ახლებურ გააზრებას და შემდეგ კითხვებზე პასუხს მოიცავს: 1. 1918 წლის 26 მაისი კონტექსტი საქართველოში; 2. რეფერენდუმამდე არსებული პო­ლიტიკური პროცესები; 3. რეფერენდუმის ჩატარების მიზანი და პროცესი, 4. საქართველოს სახელმწიფოებრივის დამოუკიდებ­ლო­ბის აღდგენა; 5.სხვა ერთა და ქვეყნების დამოკიდებულებების წარმოჩენა, რომელიც ქართული უახლესი პოლიტიკური ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილია (შველიძე, 2021). კვლევის მეთოდებიდან ნაშრომში, სამეცნიერო პრობლემის შესასწავლად, ანალიზისათვის, გამოყენებულია - ისტორიზმის (26 მაისის კონტექსტი, პოლიტიკური ვითარების მახასიათებლების მასალების გათვალისწინება); შედარებითი (დამოუკიდებლობის, 26 მაისს და 9 აპრილს, გამოცხადების თანმხლები სირთულეები); სი­ტუ­აციური ანალიზის (Case-study) (ნაშრომში შესასწავლი პოლიტი­კური პროცესების გააზრება თანმხლები ვითარების ფონზე); ასევე აღწერითი მეთოდები (მთელი რიგი მოგროვილი მასალების, პირ­ველადი და მეორადი წყაროები). ნაშრომის დასკვნაში წარმოდგენილია და ნათლად ჩანს, რომ საქართველოში 1991 წლის 31 მარტს საქართველოში ჩატარებულმა რეფერენდუმმა ქვეყანა გაანთავისუფლა 70-წლიანი საბჭოთა რეჟი­მისგან. ამასთან, საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ჩატარებული რეფერენდუმი, ქვეყნის დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის სამართლებრივი გარანტიაა. კონსტი­ტუციით დაცუ­ლი საქართველოს სახელმწიფო სუვერენიტეტი ამ რეფერენდუმის შედეგს ეყრდნობა. საქართველოში ჩატარებულმა რეფერენდუმმა მთელ მსოფლიოს დაანახა, რომ თავისუფალი არჩევანის პირობებში საქართველოს მოსახლეობამ მხარი დაუჭირა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას, საქართველოს საბჭოთა კავშირიდან გასვლას, რასაც ძალიან დიდი, სერიოზული რეზონანსი მოჰყვა. სწორედ ამიტომ, მიღწეული შედეგებიდან გამომდინარე, რე­ფერენდუმის შესახებ საზოგადოებრივი აზრი, როგორც მაშინ დღესაც ისევე დადებითია, რადგან ეს ისტორიული პროცესი სა­ფუძველია, როგორც საქართველოს კონსტიტუციაშია ნათქვამი, იმისა, რომ „საქართველო არის დამოუკიდებელი, ერთიანი და განუყოფელი სახელმწიფო, რაც დადასტურებულია 1991 წლის 31 მარტს ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე, მათ შორის აფხაზეთის ასსრ-ში და ყოფილ სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში ჩატარებული რეფერენდუმით და 1991 წლის 9 აპრილის საქართველოს სახელ­მწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტით“. საკვანძო სიტყვები: საქართველო, დამოუკიდებლობა, რეფე­რენ­დუმი, 26 მაისი, ზვიად გამსახურდია.
თავი 4 - დემოკრატია და ლეგიტიმაცია. პოლიტიკა. ენდრიუ ჰეივუდი.
თარგმანი: ლადო გრძელიშვილი ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პოლიტოლოგიის ინსტიტუტის ასისტენტ-მკვლევარი